Przyczyny alkoholizmu według triady Arystotelesa możemy podzielić na:

• Soma – naciski i uwarunkowania biologiczne,
• Polis – uwarunkowania i naciski społeczne,
• Psyche – nabyte wcześniej kompetencje i naciski psychiczne.

Dopiero rozpatrzenie kombinacji tych trzech czynników daje nam pełny obraz przyczyn i uwarunkowań rozwojowych (Brzezińska, 2000). Na pytanie o proporcje wyżej wymienionych składników w rozwoju uzależnienia, najlepiej odpowiada nie matematyczna – jednak podzielana przez wielu badaczy – teoria Donalda Hebba, która na pytanie o stosunek wpływu środowiska i dziedziczności odpowiada, że proporcja obu czynników to 100% dziedziczności i 100% środowiska (Strelau, 2002, s. 42).

Najnowsze badania wskazują na duże i wcześniej niedoceniane znaczenie czynnika biologicznego – Somy, w rozwoju choroby alkoholowej. Dziedziczeniu alkoholizmu podlega biologiczne – biochemiczne podłoże, na którym może rozwinąć się uzależnienie – dziedziczona jest więc pewna predyspozycja do uzależnienia nie samo uzależnienie. Wiele badań dowodzi ścisłemu związkowi pomiędzy alkoholizmem ojców i synów oraz bliźniąt monozygotycznych, z drugiej strony niektóre źródła podają, że u 60% uzależnionych nie znaleziono w najbliższej rodzinie przypadków uzależnienia od alkoholu. Najnowsze badania wskazują na rolę niektórych genów oraz nieprawidłowości w zapisie EEG we wzroście ryzyka rozwinięcia się choroby alkoholowej. Od dawna wiadomo natomiast, iż Azjaci mając o wiele mniejszy poziom aktywności enzymu dehydrogenazy alkoholowej w organizmie, mają większe dolegliwości po wypiciu alkoholu od Europejczyków, u których wysoki poziom tego enzymu jest czynnikiem zachęcającym do picia. Duże znaczenie dla rozwoju choroby alkoholowej ma poziom aktywności układu opioidowego w interakcji z alkoholem i innymi neuronami co jest ściśle związane z działalnością układu nagrody. Ponadto udowodniono antydepresyjne działanie alkoholu, już niewielka jego ilość powoduje wzrost serotoniny w mózgu a picie przewlekłe spadek. Picie powoduje wzrost przekaźnictwa dopaminergnicznego, który jest odpowiedzialny za odczuwanie przyjemności. Tak więc picie powoduje silne działanie na układ nagrody powodując chęć powtarzania czynności w przyszłości, neuronalne mechanizmy powodują wzrastającą potrzebę zażywania substancji w miarę jej używania oraz uzależnienie powstaje w wyniku prób pozbycia się negatywnych skutków używania substancji psychoaktywnych (Woronowicz, 2001, s. 19-23; Cierpiałowska, 2000; Rosenham i Seligman, 1994).

Bardzo ważnym czynnikiem wpływającym na rozwój uzależnienia – choć często pomijanym w literaturze – jest oddziaływanie społeczne – Polis. Szeroko pojęte czynniki kulturowe, obyczajowość oraz postawy społeczne w stosunku do ludzi nadużywających alkoholu oraz do picia alkoholu, mają ścisły związek z rozpowszechnieniem się problemów związanych z alkoholem. Zauważono związek pomiędzy brakiem przyzwolenia społecznego na picie np. w niektórych społeczeństwach protestanckich i islamskich, a natężeniem problemów alkoholowych. Podobnie środowisko rodzinne poprzez stworzenie odpowiednich warunków rozwojowych, może zwiększać lub zmniejszać ryzyko uzależnienia. Badania wskazują na przewagę pochodzenia osób uzależnionych z rodzin w których jedno z członków było alkoholikiem (Woronowicz, 2001, s. 23-24).

Do ważnych czynników psychologicznych – Psyche, związanych z nadużywaniem alkoholu są cechy osobowości. Do takich cech które są charakterystyczne dla większości alkoholików należą: nadmierna zależność, niedojrzałość emocjonalna, mała odporność na frustrację, nieumiejętność wyrażania emocji, wysoki poziom niepokoju w relacjach interpersonalnych, niska samoocena, poczucie wielkości, poczucie izolacji, perfekcjonizm, ambiwalentny stosunek do autorytetów i poczucie winy (Woititz, 1994). Właściwie jedyne cechy wyróżniające wyraźnie alkoholików to duża wrażliwość połączona z niedojrzałością emocjonalną (Woydyłło, 1998). Ważnym czynnikiem uzależniającym jest: potrzeba zredukowania napięcia emocjonalnego, związanego ze stresem w domu i pracy, problemami emocjonalnymi, ułatwienie funkcjonowania społecznego, zredukowanie bólu egzystencjonalnego i szukaniem chwilowej ulgi w alkoholu (Walczak, 1997; Woronowicz, 2001). Nadużywanie w takich chwilach alkoholu wspiera słabnącą odporność na stres. Innym czynnikiem powodującym sięganie po alkohol, jest zwiększone zapotrzebowanie na stymulację (ibidem).

Główne teorie psychologiczne wyjaśniają w sobie charakterystyczny sposób genezę alkoholizmu, dodatkową korzyścią bogactwa podejść jest to, że teorie wzajemnie się nie wykluczają a wręcz uzupełniają (Mellibruda, 2000; Cierpiałowska, 2000).

Psychoanalitycy i neopsychoanalitycy wskazują na: czynniki rozwojowe zwłaszcza fiksacja na jednej z faz we wczesnym dzieciństwie powoduje nieświadome tendencje autodestrukcyjne, zaburzenia rozwoju ego i tożsamości w okresie narcyzmu pierwotnego i wtórnego, ucieczka w alkohol spowodowana jest przez neurotyczną strukturę osobowości, alkoholicy charakteryzują się konfliktowym id, słabym ego i bardzo surowym superego (Cierpiałowska, 2000).

W podejściu behawioralno-poznawczym za przyczynę alkoholizmu uznaje się wyuczone nie przystosowawcze zachowanie które powstaje w związku z zespołem długoletniego uczenia się na zasadzie warunkowań. Współcześnie dużą wagę przywiązuje się do teorii uczenia się społecznego w rozwoju alkoholizmu, czynników poznawczych towarzyszących w procesie uczenia się oraz transmisji kulturowej (Cierpiałowska, 2000).

Z perspektywy fenomenologiczno-egzystencjalnej alkoholizm traktowany jest jako odpowiedź na: frustracje egzystencjalną, stratę poczucia sensu istnienia, trudności w samorealizacji i samoakceptacji, doświadczanie lęku i niepokoju związanego ze wzrostem i osiąganiem wyższych poziomów rozwoju (Cierpiałowska, 2000).

Bibliografia

Brzezińska, A. (2000). Społeczna psychologia rozwoju. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR.

Cierpiałowska, L. (2000). Alkoholizm przyczyny – leczenie – profilaktyka. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.

Mellibruda, J. (2000). Psychologiczna problematyka uzależnień od alkoholu i narkotyków, w: J. Strelau (red.) Psychologia podręcznik akademicki. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Naukowe.

Rosenham,D. L., Seligman, M. E. P. (1994).

Psychopatologia. Warszawa: Polskie Towarzystwo Psychologicze.

Strelau, J. (2002). Psychologia różnic indywidualnych. Warszawa: Scholar.

Walczak, R. (1997). Stres pracy i tendencja do spożywania alkoholu. Problemy alkoholizmu, 8-9.

Woronowicz, B. T. (2001). Bez tajemnic o uzależnieniach i ich leczeniu. Warszawa: Instytut Psychiatrii i Neurologii.

Woititz, J. G. (1994). Małżeństwo na lodzie. Warszawa: Instytut Psychologii Zdrowia i Trzeźwości.

Woydyłło, E. (1998). Początek drogi. Warszawa: Akuracik.